Dinámicas participativas para construír colaboración entre sectores.
Os últimos anos traen consigo un recoñecemento crecente do papel que a participación cultural desempeña na vida das persoas e das comunidades. Desde 2019, investigacións sistemáticas compiladas pola Organización Mundial da Saúde (revisión de máis de 3.000 estudos) sinalan que as artes e a participación cultural inciden na promoción da saúde, na prevención de enfermidades e no acompañamento de procesos vitais. No contexto europeo, iniciativas como CultureForHealth analizaron centos de experiencias verificables e formularon recomendacións para fortalecer pontes entre cultura, saúde, educación e acción social.
Esta evolución reflíctese nas políticas públicas. España incorporou no seu Plan de Dereitos Culturais un eixe específico destinado a explorar como as institucións culturais poden colaborar co sistema sanitario, constituír equipos multidisciplinarios e desenvolver intervencións en espazos comunitarios.
Pero a evidencia tamén amosa algo crítico: non toda actividade cultural produce por si mesma estes resultados. Máis importante: estas intervencións non se avalían todas do mesmo xeito. Isto require coñecer e respectar os marcos profesionais, os tempos, os coñecementos e as responsabilidades de cada ámbito. Require preguntarse preguntas incómodas. Que perfís profesionais deben colaborar? Que condicións permiten construír relacións útiles, respectuosas e sostibles? Como se evita que a cultura simplifique ou instrumentalice realidades procedentes doutros ámbitos?
O programa: comisariado de Ben Curiosa, facilitación de Xeneme
A Deputación da Coruña impulsa un programa de tres encontros na Sala Juanjo Gallo con propósito duplo: recoñecer economicamente proxectos culturais con impacto social e, máis importante, acompañar o ecosistema cultural como aliado estratéxico en campos de inclusión, cohesión social e vida comunitaria.
O programa está baixo o comisariado de Sergio Lago de Ben Curiosa, empresa galega de referencia na xestión cultural e formación profesional. Sergio Lago establece o marco conceptual, define os obxectivos estratéxicos e coordina a iniciativa no seu conxunto. Desde Ben Curiosa articúlase todo o sentido: que preguntas debe responder cada xornada, como construír progresivamente o diálogo, como transformar experiencias en ferramentas de política pública.
Xeneme recibiu o encargo de deseñar e dinamizar as dinámicas participativas das tres xornadas. Esta distinción é crítica: non se trata de que Xeneme dirixa a iniciativa senón de que cree condicións para que os sectores falen entre eles de forma igualitaria.
Primeira xornada: Convivio cos premiados (26 de setembro)
Antes de abrir o diálogo intersectorial, a Deputación celebra un primeiro encontro con representantes dos proxectos recoñecidos nas edicions 2025 e 2026 dos Premios de Proxectos Culturais Singulares para a Mellora Social. Non é presentación formal de galardones senón espazo de conversa e traballo compartido.
Dinámicas en pequenos grupos permiten coñecer cada iniciativa, identificar necesidades comúns e explorar posibles relacións. Este encontro funciona tamén como espazo de escoita institucional: as reflexións recollidas informarán futuras edicions e accións de acompañamento ao tecido cultural.
Segunda xornada: Diálogo entre cultura e acción social (3 de outubro). Como podemos colaborar desde a cultura e o ámbito social para mellorar a vida das persoas?
A mañá reúne profesionais e entidades dos ámbitos da cultura e da acción social. O obxectivo é mapear marcos de traballo distintos, explorar perfís profesionais, identificar condicións para colaboracións útiles.
Terceira xornada: Diálogo entre cultura e saúde comunitaria (17 de outubro). Como podemos colaborar desde a cultura, a saúde e os coidados para mellorar o benestar da comunidade?
O segundo encontro amplia a conversa. Incorpora profesionais da atención primaria, enfermería comunitaria, psicoloxía clínica, cuidados geriátricos, xerontoloxía e mediación cultural. Esta xornada sigue a mesma estructura pero profundiza no específico: como colaborar con rigor cando os marcos son tan dispares? Como se evita instrumentalización? Como se mide impacto sen reduccionismo?
Metodoloxía de facilitación: deseño participativo
A facilitación que Xeneme desprega busca interrumpir dinámicas de poder establecidas. A estratexia opera en catro frentes concretos:
Cartografía de restriccións e posibilidades: Cada sector opera baixo presións específicas. Mapear isto de forma explícita é precondición para identificar onde a colaboración é realista.
Identificación de tensións productivas: Non se trata de resolver conflitos senón de nomeálos. Que sucede cando o ritmo do proceso artístico choca con urxencias sanitarias?
Exploración de alianzas viables: Máis alá da teoría, cales son os primeiros pasos concretos?
Captura institucional estruturada: A Deputación participa non como tribunal avaliador senón como oyente.
Por qué Xeneme nesto
Máis de vinte anos traballando en complexidade territorial fundamenta esta intervención. Diego Parajó, responsable da facilitación, colabora desde fai anos co equipo de Ben Curiosa en contextos formativos: docencia no Máster de Xestión e Innovación Cultural da USC, entre outros.
Que se espera que suceda
Que os sectores desenvolvan linguaxes comúns onde antes non as había.
Que a Deputación comprenda mellor as barreiras reais para colaboración sostible entre cultura, acción social e saúde.
Que o ecosistema cultural da provincia gane lexitimidade como actor estratéxico en campos de inclusión social e benestar comunitario.
Que os Premios se consoliden non só como convocatoria económica senón como ferramenta de acompañamento, tecido de redes e transformación territorial.
Comisariado intelectual e coordenación xeral: Ben Curiosa (Sergio Lago, Ruth Sousa)
A rede detrás desta iniciativa
Institución convocante: Deputación da Coruña, Área de Cultura
Facilitación e deseño de procesos: Xeneme (Diego Parajó)
Información e inscrición: https://aculturaeundereito.gal/xornadas/